Muzeum Śremskie ul.A.Mickiewicza 89    63-100 Śrem tel/fax: (0-61) 28-359-38   e-mail:muzeum@srem.pl 

Dyrektor

Muzeum Śremskiego w Śremie

uprzejmie zaprasza na

otwarcie wystawy

 „NER TAMID – WIECZNE ŚWIATŁO.

SYNAGOGI W WIELKOPOLSCE.

DOMY WIECZNOŚCI. CMENTARZE ŻYDOWSKIE W WIELKOPOLSCE”

                  Podczas wernisażu koncert pieśni i muzyki żydowskiej.

                  Niedziela 14 listopada 2004, godz. 15.30

                  Muzeum Śremskie, ul. Mickiewicza 89 tel. 28 35 938

Cmentarz Źydowski w Śremie przed 1939r.

Ślady przeszłości Synagogi i cmentarze żydowskie

w Wielkopolsce

 Dariusz Czwojdrak

 Synagoga (hebr. beit ha-kneset – miejsce zgromadzeń, miejsce zebrań) od wieków stanowi jeden z najważniejszych elementów struktury organizacyjnej gmin żydowskich. Początki tej instytucji sięgają okresu niewoli babilońskiej po zburzeniu Pierwszej Świątyni. Tradycja żydowska datuje ją jednak znacznie wcześniej, już w okresie patriarchów. Po powrocie z Babilonii synagoga współistniała obok kultu ofiarnego jako miejsce, w którym odczytywano i komentowano święte zwoje. Z czasem stała się modelem funkcjonowania dla wszystkich rozproszonych społeczności żydowskich, w pełni usamodzielniając się po zburzeniu Drugiej Świątyni w 70 r.n.e.

Jako ośrodki kultu synagogi nigdy nie były, w przeciwieństwie do cmentarzy, traktowane jako miejsca święte. Modlono się w nich, czytano Torę, prowadzono interesy i dyskutowano nad bieżącymi sprawami wspólnoty. Synagogi mogły pełnić funkcję zajazdów dla podróżnych, przytułków, a niekiedy także więzień dla opornych członków gminy. Ta wielofunkcyjność odzwierciedlała nie tylko złożoność życia wspólnoty żydowskiej, ale miała także gwarantować jedność kahału w ramach samorządu, jakim cieszył się on na przykład w dawnej Rzeczypospolitej.

Pierwsze synagogi na terenie Wielkopolski wzniesiono już w średniowieczu. Do najstarszych należały bożnice w Poznaniu (1367) i Kaliszu (gmina istniała już w 1264 r.). W późniejszym okresie wybudowano synagogi we Wronkach (1528), Warcie (ok. 1554), Obornikach (ok. 1564), Gnieźnie (1582), Lesznie (1626), Krotoszynie (ok. 1638), Kórniku (1653) i Kępnie (1689). Z reguły były to budynki drewniane, które stosunkowo szybko ulegały zniszczeniu w skutek nawiedzających wielkopolskie miasta pożarów. Rozwój budownictwa murowanego nastąpił w drugiej połowie XVIII i w XIX wieku. Do wyjątków należały sytuacje, gdy w miejsce starej bożnicy ponownie wznoszono budynek drewniany, tak jak uczyniono to w Kórniku (1768) i w Osiecznej (1786).

Już w XVIII wieku w architekturze synagog pojawiły się elementy charakterystyczne dla zborów protestanckich. Jedną z ważniejszych innowacji było wprowadzenie empor dla kobiet w miejsce tradycyjnego babińca. Prawdziwy rozwój budownictwa synagogalnego nastąpił jednak w XIX wieku, kiedy to pod wpływem Haskali, także w Wielkopolsce, dominować zaczęły nowe prądy architektoniczne płynące z Niemiec. Najczęściej spotykany do tego czasu, a odzwierciedlający konserwatywne nastawienie Żydów wielkopolskich, schemat synagogi jednonawowej, ustąpił miejsca bardziej odważnym rozwiązaniom. Początkowo czerpiącym z klasycyzmu (np. synagoga w Kępnie – 1814/15) i neoklasycyzmu, by następnie przejść do surowego Rundbogenstilu, którego przykładem może być poznańska synagoga reformowana Gminy Braci (1856/57), a wreszcie neoromanizmu i stylu orientalnego. Ostatnim etapem jej rozwoju było połączenie stylu wczesnogotyckiego z neoromańskim, co zaowocowało powstaniem dużych budowli sakralnych, takich jak synagoga w Bydgoszczy (1883/84) czy nowa synagoga w Poznaniu (1905/07), czerpiących z modelu wielkich, niemieckich synagog końca XIX wieku. Pojawiły się także elementy typowe dla architektury mauretańskiej, do której odwołano się chociażby w trakcie przebudowy synagogi w Ostrowie Wlkp. (1857/60) i w Lesznie (1904/05). Wątki orientalne miały podkreślać wschodnie pochodzenie Żydów.

Z ponad 200 synagog i domów modlitwy istniejących w przeszłości na terenie Wielkopolski do czasów współczesnym przetrwało niespełna sześćdziesiąt. Pełnią one różne funkcje. Część zaadoptowano na mieszkania (Kargowa, Sarnowa), inne na magazyny (Międzyrzecz, Pleszew), sklepy (Nowy Tomyśl), pływalnie (Poznań), kina (Obrzycko, Wolsztyn, Sieraków), domy kultury (Babimost, Szadek, Koronowo), biblioteki (Konin, Słupca, Sompolno), sale gimnastyczne (Jarocin, Gniewkowo), muzea (Mosina, Leszno), biura (Sieradz, Międzychód, Poddębice), remizy strażackie (Łask, Trzciel, Jaraczewo), zakłady produkcyjne (Pyzdry, Lututów, Burzenin). Część popadła w ruinę (Trzemeszno Lub., Ziemięcin, Pszczew) lub została w ostatnich latach wyburzona (Krobia). Żaden z istniejących w Wielkopolsce budynków nie pełni obecnie swoich pierwotnych funkcji. Wyjątek stanowić może synagoga w Buku, którą okazjonalnie wykorzystuje gmina żydowska w Poznaniu.

Niestety, nie zachował się żaden ze stałych elementów wyposażenia wielkopolskich synagog (szafy ołtarzowe, bimy). Fragmenty szafy z synagogi w Bojanowie, które jeszcze kilkanaście lat temu znajdowały się w posiadaniu prywatnej osoby, ostatnio zaginęły.  Zwieńczenie szafy z synagogi w Łobżenicy, wykonane z drewna lipowego dwa lwy przytrzymujące tarczę w imieniem „Jahwe”, przechowywane jest w tamtejszej Izbie Pamięci. Cudem ocalały tylko nieliczne synagogalia, m.in. z Sieradza, Trzcianki, Chodzieży, Pszczewa, Koźmina, Środy Wlkp., Kępna i Słupcy. Prawdziwie trwałym śladem dawnej świetności opisywanych budowli pozostały więc tylko fotografie. One też przenoszą nas w zapomniany i odległy świat żydowskiej tradycji, historii i kultury.

Cmentarz (hebr. beit olam – dom wieczności), zajmuje w judaizmie miejsce wyjątkowe. Postrzegany jako święty (der heilige ort), jest jednocześnie traktowany jako teren nieczysty, podporządkowany określonym zwyczajom i rygorom prawa mojżeszowego. Panujące na nim zwyczaje stanowiły w przeszłości odbicie porządku panującego w żydowskiej społeczności. Zmarłych nie grzebano w dowolnym miejscu, lecz w odpowiedniej kwaterze, osobno mężczyzn i osobno kobiety. W wyznaczonych rzędach chowano zmarłych pochodzących z rodów lewickich lub kapłańskich. Istniały rzędy przeznaczone dla ludzi słynących z mądrości i pobożności. Talmud mówi, że nie wolno pochować złoczyńcy obok sprawiedliwego, ani drobnego przestępcy obok wielkiego złoczyńcy. Nie wolno także chować obok siebie wrogów, bo nawet po śmierci nie zaznają spokoju.

Cmentarze powstawały wszędzie tam, gdzie były gminy żydowskie. Niekiedy zdarzało się jednak, że przez dłuższy czas korzystano z cmentarza w innej miejscowości. Tak było w przypadku Żydów wschowskich, którzy do 1786 r. grzebali zmarłych w Lesznie i Głogowie. Przez wiele lat także Żydzi z Leszna borykali się z podobnym problemem i wywozili swoich zmarłych do Krotoszyna. Podobna sytuacja miała też miejsce w przypadku innych gmin, chociażby w Ostrowie Wlkp. (do Krotoszyna), Kościanie (do Czempinia) i w Gostyniu (do Piasków Wlkp.).

Zwyczaj stawiania nagrobka, podobnie jak zwyczaje związane z wieloma innymi dziedzinami życia pozostawał, i nadal pozostaje, w ścisłym związku z religijnymi praktykami Żydów i ukształtowaną od stuleci tradycją. Sam obyczaj sięga co prawda starożytności, jednak normą religijną stał się w judaizmie dopiero w średniowieczu. Początkowo kamień kładziony na grobie nie był pretekstem do dekoracji, lecz służył oznaczeniu i zabezpieczeniu miejsca spoczynku, chronił też zwłoki przed profanacją. Był jednocześnie znakiem dla kapłanów, by nie przebywali w ich pobliżu. Obecnie nagrobek uważa się za oznakę czci dla zmarłego, w związku z czym postawienie kamienia nagrobnego stało się powinnością religijną. Odsłonięciu pomnika, tuż przed pierwszą rocznicą śmierci, towarzyszy najczęściej skromna ceremonia przypominająca daną osobę, jej życie i zasługi.  

Na cmentarzach żydowskich spotkać można kilka form nagrobnych. Najbardziej rozpowszechnioną pozostaje macewa – prostokątna płyta wykonana najczęściej z piaskowca, pierwotnie pozbawiona jakichkolwiek ozdób. Te ostatnie pojawiły się na macewach u schyłku XVI w., początkowo jako prosta i niewyszukana dekoracja, by już w początkach XVII w. nabrać barokowego rozmachu. Jej treść miała charakter specyficzny ze względu na starotestamentowe zakazy: „Nie będziesz czynił sobie żadnej rzeźby ani żadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego, co jest w wodach pod ziemią” (Księga Wyjścia 20,4), który Żydzi ograniczyli w praktyce do zakazu przedstawiania ludzkiej postaci. Tak rozumiany zakaz nie hamował sztuki nagrobnej, lecz sprawił, że stała się ona sztuką przedstawień symbolicznych, odnoszących się w mniej lub bardziej bezpośredni sposób do zmarłego.

Macewa – jako utrzymujący się od średniowiecza kanon pionowej płyty – stanowi najbardziej dostępny, stąd też dominujący typ nagrobka, charakterystyczny zwłaszcza dla Żydów aszkenazyjskich (środkowoeuropejskich). Wśród Żydów sefardyjskich wykształciła się pozioma forma nagrobka, tzw. tumba lub nagrobki typu sarkofagowego. Z reguły pokryte są one bogatą dekoracją przedstawiającą sceny biblijne, rodzajowe i historyczne, często łączącą tematykę żydowską z motywami właściwymi dla sztuki europejskiej. Tumba jest często dwuczęściowa i składa się z prostokątnej skrzyni oraz przykrywającej ją półkolumny lub piramidy. Niekiedy do przedniej, a czasem także tylnej ściany dostawiona jest wysoka płyta, która podobnie jak skrzynia pokryta jest inskrypcjami. Trzecią formę nagrobną stanowią ohele (namioty) – proste budynki kryjące szczątki wielkich rabinów i cadyków, a niekiedy także członków ich rodzin. Ohel pozbawiony jest praktycznie jakiejkolwiek dekoracji, a umieszczona nad wejściem tabliczka zawiera jedynie podstawowe dane. Na terenie Wielkopolski ohele spotkać można już tylko w Kaliszu.

Rozwój dekoracji rzeźbiarskiej na żydowskich pomnikach sprawił, że inskrypcja, stanowiąca dotychczas centralny element nagrobka, stała się jedynie jednym z kilku wykorzystywanych przez kamieniarza środków wyrazu. Bogata symbolika oraz sięganie po różne wzorce architektoniczne uczyniły z nagrobnych kamieni prawdziwe dzieła sztuki. W wiele z nich udało się wyrazić cały kunszt kamieniarskiego rzemiosła, co potwierdzają stele na cmentarzach w Warcie, Zduńskiej Woli i Piotrkowie.

Żydowska sztuka nagrobna na obszarze północnej i zachodniej Polski, w tym także na terenie Poznańskiego, rozwijała się odmiennie niż w pozostałych regionach. Dotyczy to zarówno formy jak i treści, które pozostawały pod silnym wpływem nagrobnej sztuki protestanckiej. Z tej też przyczyny miała ona charakter bardziej uniwersalny niż żydowski. Na większości cmentarzy przeważały prostokątne płyty nagrobne wykonane z białego lub żółtego piaskowca, opatrzone schematycznym i dość rzadko występującymi symbolami, takimi jak dłonie kapłanów, dzbany Lewitów, złamane lub ścięte drzewa itp. Już od lat trzydziestych XIX w. umieszczano na nagrobkach obok tekstów hebrajskich, napisy w języku niemieckim.

Tak zwani Żydzi niemieccy, zamieszkujący Pomorze, Śląsk i Prowincję Poznańską bardzo łatwo zrywali z panującym na cmentarzach tradycyjnym porządkiem, co szczególnie było widać w dużych miastach. Często nie przestrzegano orientacji grobów na osi wschód – zachód, grzebano kobiety obok mężczyzn. Miejsca pod murem, traktowane przez Żydów polskich jako najgorsze, tu służyły najzamożniejszym, którym potomkowie wznosili wspaniałe grobowce. Istniały one m.in. na cmentarzach we Wschowie, w Rawiczu i Poznaniu.

W religii żydowskiej nie ma dnia zmarłych, ale istnieje zwyczaj odwiedzania grobów bliskich w święto Nowego Roku (Rosz ha-Szana), Sądny Dzień (Jom Kipur) i Pesach. Obowiązuje też nakaz, aby dzieci przychodziły na groby rodziców w każdą rocznicę śmierci, ponieważ, jak mówią wierzenia, tego dnia dusza przebywa w jego sąsiedztwie. Obecnie przyjęto już zwyczaj palenia na grobach lampek i składania kwiatów. Jednak jedynym zgodnym z tradycją zwyczajem jest składanie kamyków lub tzw. kwitłech, karteczek z prośbami do zmarłego. W przypadku większości cmentarzy żydowskich w Polsce nikt już oczywiście tego nie praktykuje. Poza nielicznymi wyjątkami obiekty te niszczeją pozbawione jakiejkolwiek opieki. Na nas spoczywa więc odpowiedzialność i obowiązek aby tę cząstkę wspólnej historii ocalić. Tak, by mogła przemawiać również do przyszłych pokoleń, tych którym przypadnie w udziale stanąć na straży naszych grobów i naszej historii.